BAŞLIK 2: GELENEKSEL USULLERLE YAPILAN DOKUMA MERZİFON DOKUMALARI
Köklü ve şanlı tarihimize baktığımız da birbirinden kıymetli sanat dallarının varlığı gözümüze çarpıyor. Bu sanat dallarının bir kısmı günümüzde unutulup gitse de bir kısmı birtakım çabalar ile yeniden yaşatılmaya, modern yüzüyle tekrar canlandırılmaya çalışılıyor. Yeniden hayatımıza dahil olan geçmişin köklü kültürünü yansıtan sanat dallarımızdan birisiyle de geçtiğimiz günlerde İstanbul’da düzenlenen Amasya Tanıtım Günleri vesilesiyle tanıma fırsat buldum. Tarihi ve geleneksel motiflerin çizgisini evlerimize taşıyan bu sanat dalımız Merzifon dokumaları.
Amasya’nın tarihi ve kültürel zenginlikleriyle bilinen Merzifon, tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmış, yediler namı ile anılan gölleri, bereketli toprakları ile yaklaşık yedi bin sene öncesine kadar uzanan bir tarihi geçmişi söz konusudur. Karadeniz sahiline ve orta Anadolu'ya giden yolların kesişme noktasında yer alan Merzifon için Antik Çağ’ın en önemli coğrafyacı, tarihçi ve filozofu olan Strabon “Bin köy” bölgesi tanımlaması yapar.
Tarih boyunca dokumacılık sektöründe öne çıkmış bir şehir olarak hafızalara kazınan, 2. Viyana Kuşatmasıyla özdeşleşen Osmanlı Devleti’nde sadrazamlık yapmış Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın memleketi Merzifon, tarihte boyahaneleriyle meşhur olmuştur. Osmanlı arşivlerindeki tarihi kayıtlara baktığımızda 1515 yılında burada Merzifon’da boyahanelerin varlığını görüyoruz.
Öyle ki meşhur seyyahımız Evliya çelebi, Seyahatname isimli eserinde Merzifon için şunları anlatır. “Boyacı dükkânları çoktur. İran boyasından daha iyi boya yaparlar. Mavi boyası meşhurdur. Kırım ülkesine buradan tüccarlar, her yıl binlerce top pembe bez götürüp esir ile değiştirirler. Kırım halkının ferace (uzun siyah çarşaf) ve iç çamaşırları hep Merzifon bezidir. Pembe ipliği de meşhurdur. Şehirlilerin döşekleri alaca, yastıkları çizgili ve hoş, yorgan yüzleri, çarşaf ve perdeleri çok meşhurdur.” Evliya Çelebi bu ifadeleriyle Merzifon’un dokumacılık sektöründeki önemini ortaya koymuştur.
1867-1873 yılları arasında İngiltere’nin Trabzon konsolosu olarak görev yapan William Gifford Palgra hazırladığı bir raporda Merzifon için Yedikır ovasında kurulmuş büyük bir kasaba diye tarif eder ve Merzifon’da çeşitli dokumaların yapıldığı 830 dükkân ve atölyenin varlığından bahseder. Bu atölyelerde ada, şayak, iç çamaşır bezi, elbiselik kumaş ve basma üretildiğini kaydeden Konsolos ayrıca çeşitli zamanlarda dokumaların sergilendiği ve satıldığı büyük pazarlar, panayırlar kurulduğunu da ifade etmiştir.
Yine Fransız diplomat Vitale Cuinet Duyun-u Umumiye teşkilatı için hazırladığı 4 ciltlik eserinde Amasya ve Merzifon bölgesi ile ilgili 19. yüzyılın son çeyreğine ait geniş bilgiler vermiş, Merzifon’un en güçlü gelişmiş sanayi dalının dokumacılık olduğunu anlatmıştır. Vitale Cuinet o dönemdeki Merzifon dokumaları ile ilgili şu bilgilere yer vermiştir: “Fabrikasyon olarak dokunan bezler, kırmızı, mavi, beyaz renktedir. Dokumacılık yapan 3000 aile ve tezgâh vardır. Merzifon bezinin bir adı da “Manusa“dır. Ayrıca dokuma boyacılığında iyi dokuma boyası çıkarılan Nerprun (Cehri) adı verilen bir bitkinin de çok kaliteli olarak Merzifon’da yetiştirildiğini belirterek, küçük siyah meyveleri olan Nerprunun Avigon, Edirne pers tohumu olarak da adlandırılır.”
Merzifon dokumaları bölgede çok büyük kıymet taşır, bir kimseye hediye verilmesi gerektiğinde Merzifon dokumalarından üretilmiş ürünler özel olarak seçilirdi. Bugün tarihin derinliklerinden gelen Merzifon Dokumasını tekrar yaşatmak adına oldukça önemli bir adım atan Merzifon Halk Eğitim Merkezi hem kursiyer yetiştiriyor hem de kurduğu tezgahlarda üretim yapıyor.
Merzifon'un 125 yıllık mekikli dokumasını tekrar canlandıran Halk Eğitim Merkezi modernize ettiği Merzifon bezi dokumalarıyla oda takımları, sehpa örtüleri, kravatlar, fularlar ve daha birçok farklı ürünler için kumaşlar dokunmaya devam ediyor. Yine son tüketici için dokudukları güzel ürünler ile göz doldurmaya devam ederken ilçenin ekonomisine de bir katkı sunuyorlar. Şu an da ilçe Halk Eğitim Müdürlüğü’nü yürüten Zeynel Sözen’in ifadesine göre 2008 yıllarında üç tezgahla başlayan üretimler sonraki yıllarda yapılan ilavelerle önce sekiz sonra da on bir tezgâha çıkartılmış. Bunlara ilaveten beş kursiyer de kendi tezgahlarında Halk Eğitim Merkezi’yle iş birliği içinde alınan siparişleri dokumak suretiyle hem kendi ekonomilerine hem de ilçe ekonomisine katkı vermeye devam ediyorlar.
Biraz da Merzifon dokumasının kumaşının teknik özelliklerinden bahsedeyim. El Dokuma tezgâhları; mekik, ayakçık, tufa, tokmak, güceler, sargı ve çözgü levendi ve taraktan oluşur. Bugün kanaviçe tekniğinin de kullanıldığı tezgahlarda dokunan kumaşlar hem pamuk hem de keten iplerden dokunmaktadır. Pamuk iplerle dokunan kumaşlar sık gözenekli, hava alabilen, teri emen ve yıkandığında bir miktar çeken yapıdadır. Keten iplerle dokunan kumaşlar daha sert yapılı ve seyrektir. Her iki iple de dokunan kumaşlar maksimum doksan santimetredir. Boyu ise istenilen uzunlukta olabilmektedir. Sayılabilir her türlü desen, dokuma esnasında kumaşa uygulanabilmektedir. Potlu dokuma, düz dokuma, bürük dokuma, ataca dokuma, kıvırtma dokuma, çarşaf dokuması ve potlu çarşaf dokuması gibi dokuma teknikleri kullanılır.
Pamuk iplerle dokunan kumaşlardan gömlek, kravat, elbise, fular, şal, etol, tişört, pijama takımı, yazlık kıyafetler, bornoz, nevresim takımı, çanta ve kese yapılabilir. Keten iplerle ise oda takımları, masa örtüsü, Amerikan servisi, yastık ve yatak örtüsü, perde ve bilumum ev mefruşatı dokunabilmektedir. Pamuklu kumaştan kıyafette dikilebilir ancak kumaş sert ve seyrek olduğundan dolayı sadece belirli kıyafetler dikilebilir.
Üretilen ürünlere işlenilen desen ve motifler ise kursiyerlerin kendilerine has geliştirdikleri desenlerdir. Makrame, düğüm tekniği ve büküm tekniğiyle bağlama yöntemlerinin uygulandığı kumaşlar yukarıda da belirttiğim gibi hem pamuk hem de keten iplerden oluşmaktadır.
Günümüzde fabrikasyon ürünlerin yaygınlaşmasıyla unutulmaya yüz tutan Merzifon Dokumasını yeniden yaşatmaya çalışan Merzifon Halk Eğitimi Merkezi’ne ve burada açılan dokumacılık kurslarına katılarak el emekleriyle güncel tasarım ve modellerde ürünler ortaya çıkartan kadınlarımıza kalbi teşekkürler. Eğer sizlerde Merzifon dokuma atölyelerinde dokunan ürünlerden temin etmek istiyorsanız 0358 513 14 03 nolu telefondan sipariş verebilir ve ürünler hakkında bilgi alabilirsiniz.