BAŞLIK 2: MİNERAL VE VİTAMİN AÇISINDAN ZENGİN BİR BESİN KAYNAĞI ANTEP FISTIĞI
Oldukça uzun ömürlü, sakız ağacıgiller familyasından yenebilen kabuklu bir meyve olan ve bazı bölgelerde adı Şam fıstığı olarak geçen Antep fıstığı, herkesin severek yediği kabuklu bir kuruyemiş olmakla birlikte birçok üründe de kullanılan fıstık ağacı meyvesidir. Ana vatanı Orta Doğu ve Orta Asya’dır. İran ve Afganistan bölgesinde oldukça yaygın bir üretim sahası olan Antep fıstığının Dünya'daki modern üretimi daha çok İran, Amerika Birleşik Devletleri ve Çin'dedir.
Yeterli şekilde tüketildiğinde vücudun ihtiyacı olan bütün vitamin, mineral ve proteinleri sağlamak suretiyle birçok sağlık sorunun ortaya çıkmasını engelleyen, insana tokluk hissi veren, Antep fıstığına dair yapılan çalışmalar ve arkeolojik kazılardan elde edilen bilgiler doğrultusunda M.Ö. 6750 yıllarla kadar geçmişinin olduğunu görürüz. Birçok türü olan Antep fıstığının günümüzde yaygın olarak yetiştirilen türünün Tunç Çağı kökenli olup, soyunun Özbekistan'ın bulunduğu coğrafyaya dayandığını söyleyebiliriz.
Ülkemizde genellikle Güneydoğu Bölgesinde yetiştirilmesine rağmen Antep fıstığı denilmesinin sebebi Türkiye'deki ilk fıstık işletmelerinin Gaziantep'te kurulmasındandır. Birçok türü olan Antep fıstığının Gaziantep’te Tarım İl Müdürlüğü öncülüğünde kurulmuş olan Gen bankası da bulunuyor. Gaziantep ziyaretinde karşılaştığım Gen Bankasında 9 tür, 61 çeşit ve 179 tip Antep fıstığı olduğunu gördüm. Şehrin hemen hemen her tarafını çepe çevre kuşatan fıstık ağacı bahçeleri bir başka güzellik.
Antep fıstığının yetiştirilmesinde de zeytin ağacı gibi uzun bir yolculuk var. Ağaç dikildiği gibi meyve vermiyor. Normal şartlar altında dikildikten 4-6 yıl sonra meyve vermeye başlayan Antep fıstığı uygun görülen meyve aşısı yapıldığında 4. yıl sonunda meyve vermeye başlamasına rağmen bazen bu süre 8 ile 10 yıl arasında da sürebiliyor.
Narin bir ağaç olan ve meyvesinin elle toplandığı Antep fıstığı, kabuklu yemişler arasında sayılır aynı zamanda antioksidan özelliği de bulunur. Kendine has bir lezzete sahiptir. Yeterli tüketildiğinde insan vücuduna dinçlik kazandırır. Genel olarak çiğ ya da kavrulmuş olarak kuruyemiş olarak tüketilse de özellikle baklava, helva, dondurma gibi tatlılarda ve çeşitli şekerlemelerde yaygın olarak kullanılır.
Mineral ve vitamin açısından bir hayli zengin olan Antep fıstığı, sporcular içinde önerilen bir besindir. Besin değeri fındık, ceviz ve badem gibi sert kabuklu kuruyemişlerle karşılaştırıldığında daha düşük bir yağ oranına sahip olmasıyla tercih sebebidir. B1, B6, E ve A vitaminleri ile demir, potasyum, beta-karoten ve lutein değerleri açısından diğer kabuklu kuruyemişler arasında en önde gelir. Fıstığın yağı da çoğunlukla kozmetik sanayinde kullanılmaktadır.
Antep fıstığı tüketmenin sağlık açısından birçok faydaları vardır. Eğer 100 gram Antep fıstığını her gün tüketirseniz vücudun günlük ihtiyacı olan vitamin, mineral ve proteinleri buradan sağlayabilirsiniz. Şeker hastaları içinde faydalı bir besin kaynağıdır. Damar esnekliğini koruyarak kan akışının artmasını desteklediği gibi uzun süre tokluk hisside sağlar. İçerdiği B6 vitamini nedeniyle de kandaki oksijenin taşınmasına yardımcı olur. Sinir sisteminin ihtiyacı olan birçok aminoasidin yapılmasına yardım eder, bağışıklık sisteminin güçlenmesine ve hücre yenilenmesine katkı da bulunur. Damar tıkanıklığı ile ilgili hastalıkların önlenmesinde rolü olduğu gibi kanserden korunmaya da yardımcı olabilecek vitaminleri de içerir. Özellikle yaşlı insanların korkulu rüyası Alzheimer hastalığının seyrinin yavaşlatılmasında katkısı bir hayli fazladır.
Yetiştiği toprağın özelliklerine bağlı olarak, fıstığın boyutu ve içeriğindeki yağ oranı farklılık gösterir. Bir çöl bitkisi olan Antep fıstığı sıcağı ve tuzu çok sever. Tuz içeren suyla sulandığında iyi büyüdüğü gözlenmiştir. Kışın eksi 10 yazın ise artı 50 dereceye kadar dayanıklıdır. Ağacın meyvesinin uygun şekilde olgunlaşması için uzun ve sıcak yaz mevsimine gereksinim olur. Bu sebepten dolayı ülkemizde üretimin çoğunluğu sıcak yaz ayları yaşayan Güneydoğu bölgesindeki Gaziantep, Şanlıurfa, Nizip, Siirt ve Kilis bölgesidir. Kahramanmaraş, Adıyaman ve Diyarbakır bölgelerinde de yetiştirilen Antep fıstığı son yıllarda Ege Bölgesinde benim de memleketim olan Manisa’nın Salihli, Selendi ve Demirci bölgelerindeki menengiç ağaçlarının aşılanmasıyla fıstık üreticiliği bu bölgelerde de yapılmaya başlanmıştır. Tekin, barak yıldızı, akıncı, halebi, kırmızı, ohadi, uzun, Siirt ve İran gibi çeşitleri bulunan Antep fıstığının ülkemizin topraklarında yaklaşık 12 çeşidi yetiştirilmektedir. Fıstık çeşitleri; rengine, kokusuna, lezzetine ve büyüklüğüne göre farklılık gösterir. Türkiye topraklarında yetişen kaliteli fıstık türlerinden sayılan Tekin Antep fıstığı en yaygın üretilen çeşittir. İç rengi koyu olan barak yıldızı türü erken olgunlaşan bir fıstık türüdür. Gaziantep’te ağustos ayının ilk haftalarında bu türün hasadı yapılmaya başlanır. Halebi türü ise orta dönem olgunlaşan bir fıstık türdür. Bu tür Gaziantep’te eylül ayında hasat edilir. Ohadi türü ise oldukça geç olgunlaşan bir türdür.
Yediden yetmişe herkesin severek tükettiği Antep fıstığı, 17.05.2000 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenmiş ve Gaziantep için coğrafi işaret almıştır. Gaziantep’e yolunuz düşerse şehrin dokusuna güzellik katan fıstık ağaçlarını görebilir ve Antep fıstığı ile yapılmış baklavalarından tadabilirsiniz. Eğer yaz ayında giderseniz bunaltıcı sıcakta serinlemek için bol Antep fıstıklı lezzetine doyum olmayan dondurmasından da tadabilirsiniz.