BAŞLIK 2: RÜYALARIN GERÇEK OLDUĞU ŞEHİR KEMALİYE (EĞİN)
Tarihiyle, kültürüyle ve eşsiz tabiatıyla Anadolu’nun kadim yerleşim yerlerinden birine
yolculuk yapacağız bu yazımda. Tarihi dip derinliği oldukça fazla olan eski adı Eğin
olup yeni ismini Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusundan alan Kemaliye’den
bahsediyorum. Yukarı Fırat Bölümü’nde Fırat Vadisi’nin batı yakasında bulunan
Malatya’nın kadim ilçesi Arapgir ile yine Erzincan’ın bir diğer ilçesi tulum peyniriyle ve
yaylarıyla bilinen İliç’in arasında kalan Kemaliye, İpek ve kervan yolları üzerinde
bulunması sebebiyle tarih boyunca önemli bir yerleşim yeri olmuştur.
Kemaliye, tarihi ve kültürel özellikleri yanı sıra özgün mimarisiyle de dikkat
çekmektedir. Bulunduğu konum itibariyle de tabii güzellikleriyle de göz kamaştıran
Kemaliye bünyesinde bulunan Karanlık Kanyonuyla UNESCO’ya aday gösterilen bir
cazibe merkezi olarak ziyaretçilerini ağırlamayı bekliyor.
Tarihi geçmişi M. Ö. 2000 yılana kadar uzanır. Asur, Grek-Pers, Roma-Bizans,
Anadolu Selçuklu Devleti, İlhanlı Devleti, Akkoyunlular ve Osmanlı Devleti
hakimiyetinde kalan Kemaliye aynı zamanda 600 yıllık Osmanlı/Anadolu şehirciliğini
ortaya koyuyor. Şehirdeki mimari doku görenleri büyülemeye yetiyor.
Bu kadim şehir için James Playfair “A System of Geography" kitabında "Fırat'a
ulaşan bereketli bir yolda, bir dağın eteğinde, amfitiyatro biçimli küçük bir kasaba
olarak anlatıyor." 1813 yılında yazdığı kitapla, ta o dönemde eski ismi Eğin den
bahseden yazar şehrin büyüleyici güzelliğini çok güzel şekilde anlatmıştır. İngiliz kâşif
Francis Rawdon Chesney de 1835-1837 yılları arasında Kemaliye’ye yaptığı
araştırma gezisinde Fırat'ın rotasını takip etmiş ve Eğin'den "sağ yakada 2,700
hanelik bir kasaba" olarak söz etmiştir. O dönemde Eğin’i şöyle anlatıyor:
"Kasabayı aşıyormuş gibi görünen ve sanki kasabayı yok etmekle tehdit eder gibi
görünen yüksek kireçtaşı uçurumları arasında bir köprüyle geçilecek kadar dar bu
tekil yarıkların her iki tarafında yaklaşık 1219 metre rakıma kadar yükselen dağların
olduğu derin bir vadi içinde yer alan yerleşim yeridir.”
Kemaliye gündüz çok kısa güneş ışığı alması sebebiyle, adeta çok dik ve yüksek
kayalardan oluşan bir tiyatroya asılı duruyormuş gibi ilginç bir durumu andırıyor.
Şehir kurulduğu günden bu yana, çeşitli kültürlerin yaşandığı bir yer olma özelliğini
taşıması dolayısıyla bu kültürlerden izler taşır. Dut, ceviz, çınar, kavak ağaçlarının
oluşturduğu ve yeşilin bin bir tonu arasında yer alan evleriyle Kemaliye tabiatın
mucizevi dokusunu üzerinde taşıyan görenleri hayran bırakan bir şehir. Şehirde en
dikkat çeken şey, topografya yapısına uygun olarak konumlanmış ve "mağ" adı
verilen, 3-3,5 metrelik aks sistemiyle yapılmış Kemaliye Evleri. Bu evler kademeli
olarak şekillenmiş, yatay değil, düşey olarak düşünülmüş genellikle de tek katlı yerine
iki, üç ya da dört katlı olarak yapılmıştır.
Kemaliye Evleri’nin her katından açılan kapılardan ya bir sokağa ya da bir bahçeye
çıkılabiliyor. Genelde üç katlı yapılmış olan evlerinin alt katları, hizmet katı olarak
işlev görüyor. Bahçe ile bağlantısı olan bu kat soğukluk, kiler ve odunluk olarak
kullanılmakta, ana katlar, (taş duvarın üstü ile başlayan ahşap katlar) yaşam
mekanları olarak düzenlenmiştir. Divanhane, (sofanın oturma işlevli bölümü)
selamlık, sofa (ortak kullanım alanı) ve mutfak bu katta bulunur. Üst katlarda genel
olarak yatak odaları vardır. Son katın üzerinde bulunan rıhtım döşemeyle kaplı
damlar ise, tarım ürünlerinin işlenmesi ve kurutulması amacıyla kullanılır.
Kemaliye Evleri arasında zengin ailelerin evleri ile fakir aile evleri arasında çok büyük
farklılıklar göze çarpmaz sadece evin kat sayısı ya da boyutu farklıdır. Kemaliye
evlerinde bütün oturma mekanları manzaranın en güzel görüntüsü olan Fırat’a bakar.
Şehrin arazisi eğimli olması sebebiyle, evler birbirinin manzarasını kapatmamış olur.
Evlerin yapımında taş ve ahşap malzeme kullanılmıştır. "Hımış" adı verilen, arası
kerpiç dolgulu ahşap dikmelerin üzeri çam tahtalar ile kaplıdır. Ahşap kaplamaların
etekleri fisto biçiminde iç ve dış bükey eğriler veya yalın oyma motiflerle bitirilmiştir.
Mimarisinde yerel kültür öğelerinin barındığı Kemaliye Evlerinin dikkat çeken bir yönü
de kapılar ve kapılarda bulunan tokmaklar. Osmanlı Türk Evleri’nde olduğu gibi
kapılarda iki türlü tokmak bulunur. Biri erkekler içindir ve vurulduğunda kalın ses
çıkarır. Diğeri ise hanımlar içindir ki vurulduğunda ince, tiz bir ses çıkartır.
Anadolu kültürünün gözler önüne serildiği Kemaliye Evleri mutlaka görülmesi gereken
bir hazine gibidir.
Evlerin dışında şehrin turizm değeri bir hayli fazladır. Bunlar arasında Endiçi Kalesi,
Roma mezarlığı, Pigan kalıntıları, Hasgel kalıntıları, Arsania kalıntıları, Topkapı
Kalesi, Orta Cami, Kadı Gölü, Ala Mağarası, Ocak köyü ve Hıdır Abdal Türbesi ve
Enver Gökçe Müzesi sayılabilir. Ayrıca bu tarihi ve kültürel dokulara ilaveten şehrin
yerleşiminin ayrılmaz bir parçası olan Karanlık Kanyonu sadece Kemaliye’nin değil,
Türkiye’nin en ilginç kanyonlarından biridir. Karanlık Kanyon, Fırat Nehri’nin bir kolu
olan Karasu Nehri’nin oluşturduğu sarp kayalık yamaçlarla çevrili bir boğazdır.
Kanyonda yer alan ve dünyadaki tehlikeli yollar arasında sayılan, içinden geçen sert
kayalardan geleneksel yöntemlerle uzun yıllar oyularak inşa edilen “Taş Yol” ise
istisnai bir tabii güzelliktir.
Şehir merkezinin 4-5 kilometre kuzeybatısında yer alan Dilli Vadisi de önemli bir
turizm noktasıdır. Bu vadide eski Türk izlerine rastlamak mümkündür. Dilli Vadisi
içerisinde yer alan petroglifler ve damgalar üzerinde yapılan çalışmalar sonucunda
elde edilen veriler Türk kültür tarihi açısından önemli bilgiler içermektedir. Malazgirt
Savaşı öncesinde Anadolu’da Orta Asya Türk akınlarının görüldüğü yegâne
yerlerden biri olan Kemaliye, 2021 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesine
eklenmiş ve 2022 yılında da Türkiye’nin sakin şehirler (cittaslow) ağına dahil
edilmiştir.
UNWTO’nun “Dünyanın En İyi Turizm Köyleri” listesine girmeyi başaran Kemaliye de
Valiliğin himayelerinde, Kaymakamlık, Belediye ve KEMAV iş birliğiyle, her yıl
temmuz ayının ikinci haftasında düzenlenen “Milletlerarası Kültür ve Tabiat Sporları
Şenliği” kültür, sanat ve tabiat sporlarını bir araya getiriyor. Etkinlik kapsamında Tarihi
İpek Yolu Yürüyüşü, yarı maraton, dağ bisikleti, wingsuit atlayışı, kano, rafting, kaya
tırmanışı ve Karanlık Kanyon’da gün batımını seyretme, yerel sanat sergileri,
çocuklara özel atölyeler, folklor gösterileri, “Türkülerle Yeşil Eğin” performansı ve fasıl
akşamları gerçekleştiriliyor. Katılımcılara yöresel ve organik ürünlerin sunulduğu bu
şenliğin yapıldığı tarihler, Kemaliye’yi gezmek için tercih edilebilecek en güzel zaman
dilimidir.
Rüyaların gerçek olduğu şehir olarak da tanımlanan, eşsiz tabiatıyla görenleri
büyüleyen, tarih ve kültür şehri Kemaliye’yi görmek ve kadim medeniyetlerin izlerini
sürmek istiyorsanız hiç vakit kaybetmeden yönünüzü Kemaliye’ye çevirmelisniz.