BAŞLIK 2: VALİ DEĞİL KÜTÜPHANE MÜBAREK MEHMET ALİ AYNİ BEY
Geçenlerde Dursun Gürlek hocamızın kaleme aldığı Çınaraltı’ndan Sohbetler adlı kitabı elime geçti. Hoş konuların aktarıldığı kitap akıcı bir üslupla yazılmış, bir solukta okudum. Birbirinden güzel vakıaları özetlemiş Dursun Gürlek hocamız bu kitabında. Yazıma konu olan Mehmet Ali Ayni Beyi de bu kitapta okuyunca tanıdım. Valilikte yapan Mehmet Ali Ayni Bey doğu ve batı kültürünü hazmetmiş büyük bir bilgin adeta, kütüphane desek daha doğru.
Osmanlı Devleti’nin son dönemi ve Cumhuriyet'in erken döneminde yaşamış Türk felsefeci, eğitimci, mutasavvıf ve bürokrat biri olan Mehmet Ali Ayni Bey, 1868 yılında Manastır’ın Serfiçe kasabasında dünyaya gelmiştir. Osmanlı Devleti’nin fetih ve yayılma dönemlerinde Konya’dan getirilerek Rumeli’ye yerleştirilen Türk ailelerden birine mensup olması dolayısıyla Serfiçe’nin yerli halkı tarafından ailesi “Konyar” diye anılırdı.
Geleneksel ilimler ile modern felsefeyi birleştiren, akademik disiplini kuran, ilmi eserleriyle her alanda öncülük yapan Mehmet Ali Ayni, ilk eğitimine doğduğu Serfiçe Sıbyan Mektebi'nde başladı. Çok küçük yaşlarda, 8 yaşlarında iken ailesiyle birlikte önce Selanik'e, ardından İstanbul'a gelmiş ve İstanbul’da Çiçekpazarı Rüşdiyesi'ne devam etmiştir. Babasının ticaret maksadıyla Yemen’e gitmesi sebebiyle o da babasının yanında Yemen’e giderek burada Sana Askeri Rüşdiye'ye kaydoldu. Rüştiye’ye devam ederken bir yandan da dışarıdan Fransızca dersleri aldı. 2 sene sonra ailesiyle tekrar İstanbul'a döndü ve Gülhane Askeri Rüşdiyesi’ne kaydolarak burada eğitimini tamamladı.
Yüksek tahsilini 1888 yılında Mekteb-i Mülkiyye’de tamamladı. Mülkiye'de çok kıymetli hocalardan ders aldı. Bunlar arasında Edebiyat hocası Recaizade Mahmud Ekrem, tarih hocası Mizancı Murad Bey bulunuyor. Mülkiye’de okuduğu dönemde Arapça ve Farsça yanında Fransızca dersler de alarak kendisini geliştirmiştir. Mülkiye’den mezun olduktan sonra iş hayatına atıldı ve ilk olarak Hariciye Nezareti Şehbenderlik Kalemi’nde memurluk yapmaya başladı. Daha sonra, sırasıyla İstanbul Hukuk Mektebi’nde muallim yardımcılığı, Edirne İdadisi’nde öğretmenlik, Dedeağaç İdadisi ve Halep Sultanisi’nde müdürlük yaptı. Diyarbakır Maarif müdürlüğü ve Maarif Nezareti İstatistik Kalemi başkâtipliği görevlerinde de bulunan Mehmet Ali Ayni Bey, 1896’dan 1913 yılına kadar da Kosova ve Kastamonu mektupçuluğu, Sinop mutasarrıf vekilliği, Taiz, Amâre, Balıkesir ve Lazkiye mutasarrıflığı ile Yanya ve Trabzon valiliği yapmıştır. En son görev yaptığı Trabzon Valiliği’nden Talat Paşa’nın emriyle emekliye sevk edilmiştir.
Emeklilik sonrasında İstanbul Darülfünunu’nda felsefe müderrisliğine başladı. Kısa süre sonra bu görevi bıraksa da daha sonra tekrar başlayarak felsefe alanında çalışmalarını sürdürmüş ve müderris Ahmed Naim Bey’le birlikte felsefe terimlerinin Türkçe karşılıklarını tespit çalışması yapmıştır. Çamlıca Kız Lisesi’nde edebiyat, Medresetü’l-irşad ve İlahiyat Fakültesi’nde tasavvuf tarihi, Harp Okulu’nda ahlâk felsefesi, Harp Akademisi’nde siyasi tarih, İslam İlimleri Tetkik Enstitüsü’nde ordinaryüs profesör olarak dinler tarihi okutan Mehmet Ali Ayni Efendi, 1935 yılına gelindiğinde ikinci defa emekliye ayrılmıştır. Ancak emekli olsa da ilmi çalışmalarını sürdürmüştür. 1937 yılında tedavi için gittiği Paris dönüşünde, İstanbul Kütüphaneleri Tasnif Komisyonu başkanlığı görevine getirilmiştir. 75. doğum yıldönümü dolayısıyla 1943 yılında Eminönü Halkevi'nde kendisine bir jubile yapılmıştır. Son dönemlerinde rahatsızlığı artmış geçirdiği ameliyatın etkisiyle, 30 Kasım 1945’te İstanbul’da vefat ederek cenazesi Zincirlikuyu Mezarlığı’na defnedilmiştir.
30'dan fazla eser ortaya koymuş ve bazı eserlerini de Fransızca kaleme almıştır. Doğu tasavvufu ile Batı felsefesini sentezlemeye çalışmış, Nakşibendi tarikatına mensup İslamcı bir düşünür olarak tarihe geçmiştir. Dirayetli bir vali olan Mehmet Ali Ayni Efendi, görev yaptığı yerlerde dirayetli bir vali olarak tanınması yanı sıra kültürel yönüyle de ön plan çıkmıştır. Görev yaptığı yerleri kültürel anlamda da imar etmeyi ihmal etmemiştir. Trabzon’a vali olarak tayin edildiğinde Süleyman Nazif Bey onun kültürel yönüne ve ilmi seviyesine dikkat çekmek için şöyle demiştir:
“Artık Trabzon’a giderken kitap, sözlük, ansiklopedi vesaire götürmenize gerek yoktur. Valiye müracaat edebilirsiniz. Çünkü o vali değil, kütüphanedir.”
Yaşadığı dönemlerde Batı’da gelişen kötümser ve inkârcı akımların Türk toplumunu ve özellikle Türk gençliğini etkilediğini de görerek kendisine vazife sayarak bu yolda bazı çalışmalara girişmiştir. Gençlerin fikri selâmetini muhafaza etmeleri için bazı eserler kaleme alarak, gençliği uyarmaya çalışmıştır. Yazdığı eserlerle de ses getiren Mehmet Ali Ayni Efendi’nin kaleme aldığı bazı eserleri şöyle belirtebiliriz.
Tasavvuf Tarihi, Hacı Bayram-ı Veli, Türk Ahlâkçıları, İbn-i Arabi'nin Felsefesi, Hayat Nedir, Reybilik, Bedbinlik, Lâ-ilahilik Nedir, Şeyh-i Ekber’i Niçin Sevelim, Nazarî ve Amelî İstatistik, Hükm-i Cumhur, Demokrasi Nedir ve Milliyetçilik.
Felsefe, tasavvuf ve pedagoji gibi sahalara dair incelemeleri olan Mehmet Ali Ayni Efendi, kültürel derinliğiyle yaşadığı döneme damgasını vurmasını bilmiştir. Kendisinden sonrakilerin istifadesine sunmak için telif ve tercüme eserler geride bırakan önemli bir abide şahsiyet olan Mehmet Ali Ayni Efendi’yi gelecek kuşaklarında tanıması ve hatırlaması gerekir. Sadece tanıması yetmez onu örnek almaları da gerekir.