BAŞLIK 2: GÖLGELERİ YÖNETEN MİMAR HÜRREM ŞAH
Ahlat’lı Hürrem Şah, 13. yüzyılda Anadolu’da yaşayan ve Selçuklu çağının en özgün mimari eserlerinden biri sayılan Divriği Ulu Cami ve Darüşşifasının baş mimarı olarak bilinen bir mimardır. Bu eşsiz yapı, 1228–1243 yılları arasında Anadolu’nun Mengücek Beyliği döneminde inşa edilmiştir ve mimar Hürrem Şah’ın en önemli eseridir.
Tasvir edilen eser mimar, matematik, astronomi ve taş işçiliğini birleştirerek “gölgelerle oyun” yapan mimari zekâyı eserine yansıtmıştır. Özellikle Divriği’nin kapılarında ve taş bezemelerinde ortaya çıkan gölge figürleri, günün farklı vakitlerinde duvarlarda insan siluetleri ve ritmik oyunlar oluşturacak şekilde tasarlanmıştır; bu da mimarın ışık-gölge ilişkisine hâkimiyetinin göstermektedir.
Hürrem Şah’ın baş mimarı olduğu Divriği Ulu Cami, Anadolu Selçuklu mimarisinin başyapıtı sayılır. Kompleks, cami, darüşşifa (hastane) ve türbeden oluşur ve taş işçiliği ile bezemelerinde hiçbir motifin tekrar etmemesiyle dikkat çeker.
Yapının bazı kapılarında günün belirli saatlerinde beliren gölgeler, örneğin bir adamın kitap okuyan, dua eden ya da ayakta duran siluetleri, mimarinin ışıkla kurduğu bilinçli ilişki sayesinde oluşur. Birçok araştırmacı bu etkiyi mimarın matematik ve astronomi bilgisiyle bağdaştırır.
Sabah saatlerinde “Cennet Kapısı” üzerinde bir kadın silueti belirir bu figürün bazen Kur’an okuyan ve oturur halde gözüktüğü söylenir. Bazı yorumlar bunun, “cennet annelerin ayakları altındadır” hadisini taşın diline tercüme ettiği yönündedir.
Öğle ve öğleden sonra saatlerinde batı kapısında “kıyamda (ayakta) duran bir erkek” ya da Kur’an okuyan bir adam silueti görünür.
Yaklaşık sabah 9 civarında başka bir gölge de, yapıyı yaptıran Ahmet Şah’ın başı şeklinde yorumlanır. Bu figürlerin ortaya çıkışı tesadüf değil, yapı inşa edilmeden önce iki yıl boyunca güneşin gökyüzündeki hareketi, yıldızların konumu ve gölge davranışları dikkatle incelenmiş, detaylı astronomik ve matematiksel hesaplamalar yapılmıştır.
HÜRREM ŞAH’IN GÜZEL SÖZLERİ
- “Her gölge, ışığın hikâyesidir.”
-“Taşın içine ruh, matematikle ve ışıkla dolar.”
-“Mekân yalnız duvar değildir, güneşin, gölgenin ve insanın buluştuğu andır.”
-“Bir kapı yalnız geçiş yeri değildir; inananın kalbine açılan bir niyazdır.”